1.Derece Marifet

Meşâyih-i Kiram, marifeti şöyle tarif etmişlerdir: Marifet, birşeyin hakikatini, sıfatıyla beraber idrak etmeye denir. Yalnız bu idrak sureta ve geçici olan bir idrak değil, ilimden kaynaklanan bir idraktir. Diğer bir tarifle, birşeyin hakikatine bütün levazımatıyla beraber müdrik olmaktır. Allah'ın zâtını ve sıfatını kemâliyle kendisinden başkası bilemez. Şeyh hazretleri bu mevzuda şöyle demiştir: "Allah'ı kendisinden başkası hakkıyla bilemez. Ariflerin idrak ve bilgilerinin çıkacağı en son nokta ise, Allah'ın bilinmezliği karşısındaki acziyettir."

Ebu Bekir es-Sıddîk(ra) bu hususta, "Acz, idraki idrak etmenin neticesidir" der. Nitekim Hz. Mevlânâ bu hususta şöyle buyurur:

Akıl eğer senden bir vücud sezerse de hiçbir zaman onun künhüne yol bulamaz.

Acz, o hemşireden marifet sahibi oldu ki o ne vasfa gelir, ne de sıfata.

Kimse onda alâmetsizlikten başka alâmet bulamadı.

Kimse can feda etmekten başka çare bulamadı.

İster nûr olsun, ister karanlık, o olmadıkça onu tamamıyla bilemezsin.

Şeyhu'l-Ekber hazretleri şöyle buyuruyor: "Bizden bir taife vardır ki, Allah'ı idrak etmekle hayret içerisine girdiler. İdrak ile acze düştüler"

"Kim Allah'ı bilirse, onun dili konuşmaz olur." Yani şuuru tutulur. Hayret âleminde donar ve bu donukluğuyla acze düşer. Bu noktada bütün kelimeler, harfler ve sesler iflas eder.

Arifin vücudu ve herşeyin vücudu, Allah'ın mevcudiyyetine bağlıdır. Bir kimsenin vücudu olmadan marifeti ve ilmi de olmaz. İşte bu hakikatten yola çıkacak olursak, Hakk'ı bilmek, ancak Hakk'la mümkündür. Zira ondan başka gerçek olan hiçbir şey yoktur.

Eğer yakîn nuruyla görüyorsan,

Arifle marufu ondan başkası olarak gör.

Bir kimse, arz ve semâya nazar kılsa ve eşyaya baksa göremez. Zira herşeyin mazharı esma ve sıfatını, Allah'ın nuruna gark olmuş envar-ı vücud-u mutlak olanlar görür. Nitekim bir kimse çölde kaybolsa ve "Sadece güneşi görüyorum, başka birşey görmüyorum" dese doğrudur. Bu cihetten de yine arif ve ma'ruf bir olur.

Ondan başka maruf ve arif yoktur. Anla.

Ama güneşin parlaması için toprak gerek.